GIÁO DỤC TRUNG QUỐC: KHÔNG CÒN "MỌT SÁCH", ÁP DỤNG AI VÀO GIÁO DỤC TỪ BẬC TIỂU HỌC
Giáo dục Trung Quốc thường được biết đến với áp lực thi cử lớn, lượng kiến thức nhiều và văn hóa “刷题” – luyện đi luyện lại các dạng đề để đạt điểm cao. Học sinh có thể dành rất nhiều thời gian học thêm, học trước chương trình, ghi nhớ dạng bài và luyện kỹ năng làm bài thi. Tuy nhiên, hệ thống giáo dục này đang bước vào một giai đoạn thay đổi đáng kể.
Từ 《教育强国建设规划纲要（2024—2035年）》 – Quy hoạch xây dựng cường quốc giáo dục, đến 《教育发展“十五五”规划》 – Quy hoạch phát triển giáo dục giai đoạn 2026–2030, cùng hàng loạt chính sách mới về khoa học, trí tuệ nhân tạo, đọc sách và cải cách thi cử, Trung Quốc đang chuyển dần trọng tâm từ “học được bao nhiêu kiến thức” sang “có thể sử dụng kiến thức để làm gì”.
Nói cách khác, mục tiêu của giáo dục không còn chỉ là đào tạo những học sinh giỏi ghi nhớ và làm bài thi, mà ngày càng hướng tới những người biết đặt câu hỏi, biết tư duy, biết tự tìm cách giải quyết vấn đề và có khả năng sáng tạo trong những tình huống mới.
Và các chính sách thay đổi được quán triệt triển khai xuyên suốt các cấp học từ Tiểu học, THCS cho đến THPT và Đại học.
Ở Tiểu học, việc tổ chức lớp trọng điểm, lớp nhanh – chậm tiếp tục bị siết chặt. Điều đó cũng khiến cách làm “cho con học trước thật nhiều để vào lớp giỏi” ngày càng không còn nhiều ý nghĩa. Thay vào đó, những năng lực nền tảng như khả năng tập trung trên lớp, thói quen học tập, khả năng đọc hiểu và lượng đọc được chú trọng hơn.
Từ lớp 4 đến lớp 9, học sinh được yêu cầu tham gia các nhiệm vụ khám phá khoa học theo hướng “học bằng thực hành”. Trẻ không chỉ học một kết luận có sẵn, mà phải biết đặt câu hỏi, đưa ra giả thuyết, tìm cách kiểm chứng, phân tích thông tin và tự đi đến kết luận. Nói cách khác, nhà trường bắt đầu quan tâm nhiều hơn tới việc một đứa trẻ có thể tự xử lý một vấn đề mới hay không, thay vì chỉ nhớ được bao nhiêu kiến thức.
Đến THCS, cách ra đề thi cuối cấp cũng đang thay đổi. Những câu hỏi mở, câu hỏi gắn với tình huống thực tế và yêu cầu vận dụng kiến thức được tăng lên. Trước đây, học sinh chỉ cần tham gia các lò luyện thi, luyện đủ dạng đề, nhớ cách làm là có thể đạt điểm cao. Khi đề thi ngày càng mở, cách học “nhìn dạng – nhớ công thức – làm lại” sẽ dần mất lợi thế.
Ở THPT, mô hình Cao khảo (thi THPT) mới 3+1+2 khiến việc chọn môn gắn chặt hơn với định hướng đại học. Học sinh không còn đơn giản chia thành hai khối tự nhiên – xã hội như trước. Với nhiều ngành khoa học, kỹ thuật, nông nghiệp hay y học, Vật lý và Hóa học ngày càng trở thành những môn nền tảng quan trọng. Vì vậy, học sinh cần được quan sát năng lực và định hướng ngành trước khi quyết định tổ hợp phù hợp, thay vì chọn khối quá sớm.
Một thay đổi lớn khác là AI đang đi vào giáo dục ở tất cả các cấp học. Khi AI có thể tìm kiếm, tổng hợp thông tin, tính toán và xử lý nhiều công việc kiến thức nhanh hơn con người, việc học thuộc thật nhiều không còn tạo ra lợi thế như trước.
Điều cần ở học sinh lúc này là khả năng đặt câu hỏi, phân tích thông tin, sáng tạo, hợp tác và giải quyết những vấn đề thực tế chưa có sẵn đáp án.Có thể nói, giáo dục Trung Quốc đang chuyển dần từ tư duy “bồi dưỡng càng nhiều càng tốt” sang phát hiện và lựa chọn đúng năng lực của từng học sinh.
Vì thế, vai trò của gia đình cũng thay đổi. Phụ huynh không chỉ cần tìm thêm lớp học cho con, mà quan trọng hơn là xây dựng cho trẻ thói quen đọc, khả năng tập trung, tính tự lập, sự tò mò và khả năng tự học.
Với DU HỌC SINH VIỆT NAM có định hướng học THPT và Đại học tại Trung Quốc, những thay đổi này cũng có ảnh hưởng trực tiếp. Tiếng Trung vẫn rất quan trọng, nhưng HSK tốt thôi chưa đủ. Học sinh cần có nền Toán, khoa học, khả năng đọc tài liệu và tư duy học thuật đủ tốt để theo chương trình.
Đồng thời, việc chọn ngành cũng cần được chuẩn bị sớm hơn. Từ lớp 10–11, học sinh nên bắt đầu xác định mình mạnh ở đâu, phù hợp với nhóm ngành nào và những môn nào sẽ cần cho mục tiêu đại học sau này.
Quan trọng nhất, học sinh không nên chỉ được chuẩn bị để “làm được một dạng bài”, mà cần được rèn để khi gặp một vấn đề chưa từng thấy trước đó, vẫn biết cách đọc, phân tích và tìm ra hướng giải quyết.